Bart Martens hekelt de geopolitieke visie van Karel De Gucht als 'dogmatisch liberaal'. 
In een opiniebijdrage over de geopolitieke uitdagingen van de toekomst (DM 23/1) had minister van Buitenlandse Zaken Karel De Gucht bijzondere aandacht voor de gevolgen van de kredietcrisis en de ontwikkelingen in Rusland en China. Bart Martens heeft een reactie klaar: 'Ik heb het moeilijk met zijn eenzijdige benadering vanwege het kritiekloos ophemelen van het Noord-Amerikaanse en Europese model als beste exportproduct voor de wereld.'

Ik was er jammer genoeg niet bij, maar blijkbaar heeft Karel De Gucht in het exclusieve pluche van De Warande onlangs een causerie gehouden waarbij hij zijn licht liet schijnen over de geopolitieke uitdagingen waar de wereld voor staat. Gelukkig was De Morgen dermate onder de indruk dat ze een ingekorte versie afdrukte. Aanleiding was - hoe kan het anders - de eedaflegging van Obama. Nu acht ik De Gucht zeer hoog, maar het licht dat hij in deze causerie op de wereld richt, was wel een zeer selectief spotlicht. Terecht stelt hij dat zowel de bankencrisis als de opkomst van Rusland en China het mondiale politiek-economische systeem onder druk zetten. In zijn causerie zoomt hij dan vooral in op de rol van die twee nieuwe economische grootmachten die echter weinig of geen democratische rechten toelaten en het westerse democratische model onder druk zetten. Het zijn inderdaad vraagstukken waarvan geen zinnig mens de ernst zal ontkennen.

Waar De Gucht dan zoekt naar oplossingen voor die uitdagingen vervalt hij echter in een dogmatisch liberaal discours, dat enkele andere belangrijke geopolitieke vraagstukken totaal buiten beeld houdt. "De tijd zal uitwijzen, net zoals de Europese geschiedenis ons dat geleerd heeft, dat echte, betrouwbare maatschappelijke stabiliteit alleen in evenwichtige, democratische systemen ligt en dat duurzame economische groei alleen in vrije markten is vol te houden", zo stelt De Gucht. Kortom: het is wachten tot een verdere democratiserings- en liberaliseringsgolf de opkomende economieën overspoelt en 's werelds economie groeit vanzelf uit het dal.

Ik heb het moeilijk met die eenzijdige benadering vanwege het kritiekloos ophemelen van het Noord-Amerikaanse en Europese model als beste exportproduct voor de wereld. In de eerste plaats is de huidige crisis in het financieel systeem - in tegenstelling tot de Zuidoost-Aziatische crisis van 1997, de roebelcrisis van '98 of de tequilacrisis in Latijns-Amerika - ontstaan in het epicentrum van de liberale westerse wereld en treft zij het hart van het financieel systeem. De 'reikwijdte' van het liberalisme uitbreiden biedt daarvoor geen uitweg. Wel is er nood aan een fundamentele herregulering van de financiële sector.

Onhoudbare roofbouw

Ten tweede zijn de ontspoorde Amerikaanse economie en de onder druk staande Chinese economie twee kanten van dezelfde medaille. De Amerikaanse overconsumptie (gevoed met geleend geld) en de Chinese overproductie (gevoed met goedkope arbeid en een goedkope munt) vormden het voorbije decennium een catastrofale symbiose. Daarbij werd het Aziatische spaarsurplus geïnvesteerd in de Amerikaanse aandelen en obligaties zodat de dollar - ondanks een gigantisch tekort op de handelsbalans - zich toch kon handhaven. De VS-positie van 'spender and borrower of last resort' was onmogelijk houdbaar.

Ten derde is de westerse welvaart ook het resultaat van een onhoudbare roofbouw op het mondiale ecosysteem. Een roofbouw waarvan de voordelen totaal onrechtvaardig verdeeld zijn. De ecologische voetafdruk van het meest vrije westerse land, de 'you naait het states', bedraagt 9 hectare per persoon terwijl het mondiale gemiddelde 1,7 hectare bedraagt. De gemiddelde Afrikaan moet het met veel minder doen. Belgen zitten op meer dan 5 hectare, wat driemaal meer is dan waar we in een eerlijk systeem recht op zouden hebben. Het is zo klaar als een klontje dat die situatie niet houdbaar is, sociaal noch ecologisch. De grondstof- en olieafhankelijkheid van de westerse industrielanden maakt een reproductie in tijd (voor de volgende generaties) en ruimte (voor het verpauperde zuiden) van de voortgebrachte welvaart onmogelijk.

Ongelijk speelveld

Ironisch genoeg zijn het juist de systeemfouten in het globale liberale vrijhandelssysteem die daartoe geleid hebben. Het liberale vrijhandelssysteem veroorzaakt schade waarvoor het niet betaalt (milieuvervuiling, roofbouw op ecosystemen, kinderarbeid, ongevallen, gezondheidsschade) maar die ze wel afwentelt op zwakke bevolkingsgroepen en toekomstige generaties. Het ontbreken van een gelijk speelveld met sociale en ecologische correcties (dat we tot op zekere hoogte wel hebben in Europa; dank u EU) zorgt ervoor dat die afwenteling ongemoeid blijft en zelfs wordt aangemoedigd omdat het afschuiven van kosten de concurrentiepositie binnen de wereldeconomie bevordert. Sociaal zwakkeren, derde wereld, toekomstige generaties, milieu en natuur zijn er de slachtoffers van. Net zoals de belastingbetaler vandaag moet opdraaien voor de falingen in het geliberaliseerde en gedereguleerde financieel systeem.

We beleven dus geen crisis ín het systeem - die we wel te boven komen als anderen er zich maar volledig aan durven over te geven - maar een crisis ván het systeem. De aard en omvang van die crisis maakt dat we ons er niet zomaar kunnen 'uitgroeien'. Het verder plaveien van het klassieke, ouderwetse groeipad van de ontginningseconomie leidt ons niet uit de tunnel, maar rijdt ons alleen verder vast. Het houdt een soort economisch-culturele apartheid in stand tussen koopkrachtbezitters en bezitlozen die, gelet op de biofysische grenzen, met de huidige technisch-economische mechanismen materialiter niet zijn in te sluiten.

Het pleidooi voor meer vrije markt als oplossing voor onze mondiale uitdaging is dus kortzichtig en heilloos. Wat we nodig hebben is een meer democratisch wereldsysteem dat een tegengewicht vormt voor de dolgedraaide geliberaliseerde economie en de totale economische vrijheid. Een nieuw wereldsysteem dat tegelijk het hoofd biedt aan de monetaire instabiliteit, de recessie, de wereldwijde armoede, het jobtekort, de voedselschaarste, de stijgende energie- en grondstoffenprijzen, het onrustwekkende verlies aan natuurlijk kapitaal en de opwarming van het klimaat. Als we het wereldecosysteem als een collectief erfgoed beschouwen dat duurzaam moet worden beheerd, dan moeten we vanuit onze universele mensenrechten elke wereldburger daartoe evenveel (gebruiks- of toegangs)recht verlenen. En als elke wereldburger evenveel recht heeft op een gelijk deel van de beschikbare mondiale milieugebruiksruimte (waarin de wereldeconomie zich kan ontwikkelen), dan moet dat er automatisch toe leiden dat iedereen die zijn eerlijke aardeaandeel niet invult en overlaat aan anderen ook recht heeft op een eerlijk dividend op de economische output die met dat aardeaandeel wordt voortgebracht.

Een nieuwe wereldorde die zich op dergelijke universele mensenrechten stoelt, kan de basis vormen voor een duurzaam beheer van onze global commons en voor een rechtvaardige welvaartsdeling. Natuurlijk zijn die mensenrechten minder vrijblijvend dan het kosteloze pleidooi van De Gucht voor mensenrechten in Rusland en China. Er niet over praten maakt het discours van onze buitenlandminister echter cultuurimperialistisch en etnocentrisch. Het onbesproken laten van dit verdelingsvraagstuk maakt dat onze invulling van het goede leven slechts in stand kan worden gehouden door "immuun, zelfbevoordelend, exclusief, selectief, asymmetrisch en protectionistisch te zijn" (aldus Peter Sloterdijk).

Voor dergelijke verdelingsvraagstukken geeft De Gucht vooralsnog niet thuis. In het kader van de multinationale onderhandelingen over de klimaatopwarming lieten zijn Amerikaanse vrienden steevast optekenen: "The American way of life is not negotionable". Maar als de Amerikaanse levensstijl niet bediscussieerbaar is, dan is ze zeker ook niet veralgemeenbaar en dupliceerbaar. Niet iedereen kan met een Porsche Cayenne rijden. Voor een rechtvaardige en duurzame wereldordening kunnen de individualistische rechten van 'life, liberty and the pursuit of happiness' uit de Amerikaanse grondwet dan ook het best gecombineerd worden met het collectieve 'peace, order and good government' van de Canadese.

Als we het wereldecosysteem als een collectief erfgoed beschouwen dat duurzaam moet worden beheerd, dan moeten we vanuit onze universele mensenrechten elke wereldburger daartoe evenveel recht verlenen.

Verschenen in De Morgen van 27 januari 2009

Bart Martens is Vlaams volksvertegenwoordiger en sp.a-senator. Deze bijdrage is een voorschot op zijn boek De bol, het plan en de architecten - over de maakbaarheid van de wereld en de toekomst van de sociaaldemocratie, dat in maart verschijnt.