Olkiluoto 3 is de eerste reactor in aanbouw sinds de kernramp van Tsjernobyl in april 1986. Voor de Franse constructeur Areva, een van de belangrijkste producenten in de atoomenergiesector, is dit niet zomaar een mammoetproject, maar een showcase van zijn eigen kunnen. De nieuwe centrale is het eerste exemplaar van de zogeheten 'derde generatie'.

Op het bouwterrein in Olkiluoto somt Arevadirecteur Jean-Pol Poncelet, in een vorig leven minister van Defensie in België, de voordelen van de nieuwe kerncentrale op, die EPR (European Pressurised Reactor) heet. Geen CO2-uitstoot, evenveel vermogen als de twee kerncentrales die al in Olkiluoto staan samen, en een hogere efficiëntie. Ze is ook veiliger en bestand tegen inslagen van vliegtuigen. En mocht bijvoorbeeld de reactorinhoud smelten, dan zakt de gloeiende massa niet door de vloer, zoals bij de vorige generatie centrales, maar landt ze in een betonnen vat met water, de zogenaamde core catcher. Daarnaast is het veiligheidssysteem van de centrale in viervoud uitgevoerd en in evenveel aparte gebouwen ondergebracht. Poncelet benadrukt hoe belangrijk de opdracht is voor Areva. "We willen aantonen dat we klaar zijn voor de bouw van een nieuw type centrale", zegt hij.

Te optimistisch

Maar dat wordt een bijzonder zware klus. Want sinds de eerste steen van de centrale in 2005 werd gelegd, is er al heel wat fout gelopen. De oplevering, aanvankelijk voorzien voor midden 2009, is al verschillende keren uitgesteld. Teollisuuden Voima Oyj (TVO), de Finse elektriciteitsproducent die de Olkiluotosite uitbaat, verwacht dat de kerncentrale in 2012 in gebruik zal worden genomen. Maar zeker is dat niet. Mogelijk levert ze pas in 2013 haar eerste stroom.

Tal van niet-gouvernementele organisaties hebben al hun tanden gezet in het megaproject. Niet het minst Greenpeace, dat van de Olkiluotocase het speerpunt maakt van zijn campagne tegen de nucleaire industrie. De milieuorganisatie spreekt van meer dan 2.300 constructiefouten. De veiligheidsvoorschriften zijn maandenlang met de voeten getreden zonder dat de Finse autoriteiten daar op de hoogte van waren. Volgens Greenpeace zagen die zich herhaaldelijk verplicht om in te stemmen met de plaatsing van foute componenten, omdat de installatie van nieuwe stukken te veel tijd of te veel geld zou kosten.

Petteri Tiippana, vicedirecteur van het Stuk, de Finse waakhond van de atoomindustrie, schetste onlangs een problematisch beeld van de nieuwe installatie. "Het probleem met Areva is dat de maatschappij haar deskundigheid volledig kwijt is. Het is ondertussen al twintig jaar geleden dat in Europa de laatste nucleaire installatie werd gebouwd. Bovendien is de EPR een nieuw type reactor. Finland is een testcase. Areva leert zijn stiel door deze job te doen. Het bedrijf was veel te optimistisch, deed beloftes die het niet kon houden en is te snel willen gaan omdat het dit project als uithangbord voor de hele wereld wil gebruiken."

Het lijkt er dus sterk op dat Areva blufpoker speelt. Osmo Kaipainen, baas van Areva in Finland, relativeert de kritiek. "Je weet nooit hoeveel tijd je precies nodig hebt om een nieuwe centrale te bouwen. Veiligheid komt voor alles. Dat is de les die we geleerd hebben uit de rampen in Tsjernobyl en op Three Miles Island", zei hij deze week tegen een Belgische delegatie met vertegenwoordigers van het Nucleair Forum (de koepel van de Belgische nucleaire sector, JCS), volksvertegenwoordigers en media.

Payback time

Door de vertraging loopt de factuur fors op. Het hele project zou al 5,5 miljard euro kosten en vermoedelijk loopt die kostprijs nog verder op. De Finnen liggen er voorlopig niet wakker van. De publieke opinie is pro kernenergie. Het land sukkelt al jaren met een tekort aan stroom. In de barre wintertijden is de vraag danig groot dat op piekmomenten de stroomprijs tijdelijk oploopt tot boven het astronomische bedrag van 1.000 kilowatt per uur of meer. Door nieuwe kerncentrales te bouwen proberen ze daar nu een mouw aan te passen. Finland heeft er al vier en mogelijk komt er voor de zomer groen licht voor de bouw van nog twee reactoren. Het alternatief is dure stroom aankopen, vooral in Rusland. Dat doen de Finnen liever niet. Daarvoor ligt de geschiedenis - Finland maakte tot 1917 deel uit van Rusland - nog te vers in het geheugen.

Maar daar kunnen ze nog spijt van krijgen, wanneer straks het hele project wordt opgeleverd. TVO onderhandelde met Areva een vaste prijs van 3 miljard euro en de maatschappij zegt dat ze geen euro meer zal betalen. Maar daar zijn ze bij Areva niet zo zeker van. "Er is al met miljarden gegooid. Op dit moment is Olkiluoto niet rendabel, maar payback time begint pas zodra er stroom wordt geleverd. Vraag is hoeveel verlies elke partij voor haar rekening zal nemen", aldus Arevabaas Kaipainen.

Het prijskaartje kan nog gevoelig hoger. Wie kernenergie zegt, denkt ook kernafval. De Finnen hebben er al een oplossing voor. Vierhonderd meter onder de grond van Olkiluoto willen ze het hoogradioactief afval van de centrale bergen. De site ligt op een vast gesteente, waar het safe zou zijn om het afval op te slaan. Maar het project zit nog maar in zijn beginfase. Een vergunning is er nog niet. Het prijskaartje wel: nog eens 3 miljard euro.

Streep door de rekening

In het buitenland worden de ontwikkelingen in Finland met argusogen gevolgd. De voorbije jaren hebben tal van landen plannen gemaakt om kernenergie een nieuwe kans te geven. In Groot-Brittannië, Italië, de VS, China, Rusland en India liggen de tekentafels van de elektriciens vol met plannen voor de bouw van nieuwe centrales. Alles bij elkaar opgeteld zouden er in de komende twee decennia wereldwijd meer dan tweehonderd nieuwe eenheden kunnen worden gebouwd. Zelfs Oekraïne, thuisland van Tsjernobyl, heeft plannen voor de bouw van 22 nieuwe reactoren.

Maar als het 'proefproject' van Areva in Finland te duur uitvalt, dan dreigt een deel van die projecten in de koelkast te geraken. Dat zou een stevige streep door de rekening zijn van producenten van kerncentrales zoals Toshiba-Westinghouse, Rosatom, Mitsubishi of GE-Hitachi. Areva, dat eerder dit jaar de duimen moest leggen voor het Koreaanse consortium KHNP bij een megabestelling van nieuwe kernreactoren in de Verenigde Arabische Emiraten, dreigt dan de meeste commerciële schade op te lopen.

Zware dobber

Volgens Vlaams volksvertegenwoordiger Bart Martens (sp.a) staat er in Finland veel op het spel voor de nucleaire producenten. "Het is erop of eronder voor de nucleaire industrie", zegt hij. "Het gaat hier om een zeer kapitaalintensieve business die het door de financiële crisis almaar moeilijker heeft om de nodige budgetten tegen een aanvaardbare kostprijs bij elkaar te brengen. Het is overduidelijk dat Areva zijn broek scheurt aan het nieuwe project in Olkiluoto."

De redenen voor de hernieuwde belangstelling voor kernenergie liggen nochtans voor de hand. Er is een schaarste aan fossiele brandstoffen die de prijzen weer de hoogte zal injagen. Tegelijk worden landen voor hun olie en gas afhankelijker van politiek instabiele regio's als Rusland, het Midden-Oosten en Venezuela. Daarnaast dringt het klimaatprobleem zich sterk op. Vele landen worstelen met hun verplichtingen om de uitstoot van CO2 terug te dringen.

Ook Finland heeft het daar moeilijk mee. Het land slaagde er niet in om zijn Kyotodoelstellingen waar te maken. Tegen 2020 moet het zijn aandeel hernieuwbare energie in de totale stroomproductie opkrikken van bijna 30 procent naar 38 procent. Een zware dobber, zeker nu het land beslist heeft om het aandeel nucleaire stroom te verhogen tot 35 procent. "Tegen 2020 moet het mogelijk zijn om windenergie goedkoper te produceren dan energie uit conventionele bronnen", zegt Martens. "Finland dreigt de boot van de goedkopere hernieuwbare energiebronnen te missen als het zich nu voor zestig jaar vastzet in nieuwe kerncentrales."